📰પ્રથમ ગુજરાતી અખબાર “મુંબઈ સમાચાર ” ના ૨૦૦ વર્ષ પુર્ણ 📰: જાણો વધુ

પ્રદીપ ત્રિવેદી – સ્પોર્ટસ જર્નાલીસ્ટ

એક સમય હતો કે.. સવારના અખબાર વગર ‘સવાર’ નહોતી પડતી.! અરે… ચા સાથે.. ‘અખબાર’નો નાશ્તો કરાતો હતો! ગરમા ગરમ લિજ્જતદાર ચાની ચુસ્કી સાથે ગરમા ગરમ સમાચારો વાંચવાની અહલાદક મજા આવતી.! અખબાર વગરની ચા પણ ફિક્કી, ફિક્કી લાગતી! અખબાર એ માનવ જીવનની એક આવશ્યક જરૂરિયાત થઇ ગઇ હતી.
એક સમયે.. દેશ અને દુનિયાની જાણકારી, તેની નવા – જુની વિગેરે માત્ર અખબાર દ્વારા જ મળી શકતી હતી.સામાજિક પરિવર્તનો લાવવામાં અખબાર નો સૌથી મોટો ફાળો રહ્યો છે.આજે આધુનિક ટેક્નોલોજી અને ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયાના જમાનામાં પણ અખબારો નું સ્થાન તો વાચકોના દિલમાં એટલુંજ ગૌરવભર્યું રહ્યું છે.
આજ ના તાજા ‘સમાચાર ‘, આજ ના તાજા સમાચાર… આવા અવાજો આજે પણ કાન માં પડઘાયા કરે છે! ઘણા સમય પહેલા જયારે બસ માં કે રેલવેમાં.. મુસાફરી કરતા હોઈએ ત્યારે… ફેરિયાઓ આવી બૂમો પાડીને આપણ ને અખબાર લેવા પ્રેરતા હતા. ઘણા ઉત્સાહી ફેરિયાઓ તો…અખબારોની હેડલાઇન પણ વાંચતા તો કોઈ સનસનાટી ભર્યા સમાચારો વાંચી સંભળાવતા! આમ અખબાર ગરમા ગરમ ભજીયાની જેમ.. વેંચાતા અને વંચતા! અરે કોઈ ઈરાની કે પારસી હોટલમાં ચા પીવા જતા ત્યારે… માત્ર અડધી ચા મંગાવતા પણ સાથે સાથે.. આજનું અખબાર, ઠંડા પાણી ના બે ગ્લાસ અને ફાસ્ટ પંખો.. એવો ઓડર્ર રુઆબ થી આપતાં! ચા પીવાનું તો બહાનું.. પણ ખાસ તો ‘અખબાર ‘ વાંચવા અને પંખાની હવા ખાવા જતા! ઘણાનાં ઘરમાં તો.. છાપું વાંચવા પડા પડી થતી એટલે પછી..પાના ફાડી ને બધા વાંચતા અને પાનાની અદલાબદલી કરતા! અનુંસંધાન વાંચવા માટે… ખેંચમ ખેંચી થતી! ઘણી વખત તો.. એક અખબાર સાંજ સુધીમાં ચાર -પાંચ ઘરે બિલાડીના બચ્ચા ની જેમ ફરી ને ચોળાઈ ગયેલું પાછું આવતું.!

અખબાર ની દુનિયા ખુબ જ રસપ્રદ અને નિરાલી છે. અખબાર વાંચવા ઉપરાંત અનેક કામમાં આવે છે. જેમકે.. શાકભાજી વીણવા અને ફોલવા , વણેલી પૂરીઓ ગોઠવવા, પેકીંગ કરવા, પેડિંગ કરવા, નાશ્તા કરવા, સારી-ઉપયોગી માહિતી- ફોટાઓ કટ કરી ને સંગ્રહી રાખવા,બેસણા અને આજનું ભવિષ્ય વાંચવા તેમજ અખબાર પસ્તીમાં આપી ને.. તેના પૈસા ઉપજાવવા, ઈનામી કુપનો ભેગી કરવા.. વિગેરે અનેક પ્રકારના કામમાં આવે છે.
“અખબાર”એ દુનિયાની કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે..”જનરલ નોલેજ “ની બુક થી કંઈ કમ નથી. અખબાર એક હરતું ફરતું શિક્ષણ સંસ્થાન છે. અખબાર દ્વારા તમે ઇતિહાસ, ભૂગોળ, વિજ્ઞાન,ભાષા,ગણિત, મેનેજમેન્ટ, મોટીવેશન, વિગેરે અનેક વિષયો શીખી શકો છો. સ્થાનીક થી લઈ ને વિશ્વભરના સમાચારો ની માહિતી, જાણકારી વિગેરે મેળવી શકો છો. અખબાર એ લોક શિક્ષક છે.લોકોનાં માનસ ને ઘડવાનું કામ કરે છે. અખબાર એ સમાજ માં બનતી ઘટનાઓ નું પ્રતિબિંબ છે.તે સમાજ ને સમાચારો દ્વારા શિક્ષિત કરે છે. સમાજના ઘડતર અને પરિવર્તનમાં તેનો સૌથી મોટો ફાળો રહ્યો છે. અખબાર જાણકારી સાથે જાગૃત રહેવાનું શીખવે છે. અખબાર દેશ અને દુનિયાને જોડતી કડી છે. આપણા વિચારો, વર્તન અને વાણીને ઘડે છે.

ગુજરાતી ભાષાના અખબારી જગત માં 1લી,જુલાઈ,2022 નાં રોજ ગુજરાતી ભાષાનું સૌપ્રથમ અખબાર ” મુંબઈ સમાચાર ” ને 200વર્ષ પૂર્ણ થઇ રહ્યા છે ત્યારે વિશ્વમાં કોઈ પણ ખૂણે વસતા તમામ ગુજરાતીઓ માટે ગૌરવભર્યો આનંદ નો દિવસ છે.
આજથી બરોબર 200વર્ષ પહેલા એટલે કે તા.01-07-1822 ને સોમવાર ના રોજ ભારતનું સૌ પ્રથમ ગુજરાતી અખબાર “શ્રી મુંબઈના સમાચાર ” નામે મુંબઈમાં પ્રગટ થયું હતું. આ ઐતિહાસિક અખબાર નાં માલિક-તંત્રી એક ગુજજુ પારસીબાવા ફર્દુનજી મર્ઝબાનજી હતા.
ગુજરાતી પત્રકારત્વ ની શરૂઆત પહેલા ગુજરાતી મુદ્રકળાની શરૂઆત થઇ હતી. પહેલા વહેલા ગુજરાતી મુદ્રણાલયનો જન્મ ઈ. સ.1812 માં મોબેદ ફર્દુનજી માર્ઝ્બાન નાં હસ્તે થયો હતો. ગુજરાતી ટાઇપો, ગુજરાતી છાપખાનું, ગુજરાતી પંચાંગ, ગુજરાતી અખબાર આ તમામ શરુ કરવાનું માન પારસી કોમ ને જાય છે.
તરુણ વયે સુરત થી મુંબઈ આવેલા પારસી યુવાન ફર્દુનજી મર્ઝબાને માત્ર 25વર્ષની વયે મુંબઈનાં ફોર્ટ વિસ્તારમાં ભારતનું પહેલું વહેલું ગુજરાતી છાપખાનું શરુ કરેલુ. આ દિવસો માં મુંબઈ થી ” ધ ગેઝેટ ” અને “ધ કુરિયર “નામના બે અંગ્રેજી ભાષામાં અખબારો નીકળતા હતા. એવા સમયે આપણા આ તરવરીયા યુવા પારસીબાવા ને “ગુજરાતી છાપું “બહાર કાઢવાનો વિચાર આવ્યો અને 10મી, જૂન,1822 નાં રોજ તો એમણે નવા સાહસ અંગે ની જોરદાર જાહેરાત પણ કરી દીધી!
અને..1લી જુલાઈ,1822 ને સોમવાર નાં રોજ અઠવાડિક “મુંબઈ સમાચાર ” સહર્ષ પ્રગટ થયું.જે 10×8 ઇંચ ની સાઈઝ માં પ્રગટ થયું હતું. અડધા શીટની સપ્લીમેન્ટ જેમાં 14 પ્રિન્ટેડ મેટર હતી. પ્રથમ અંક માં 3 જાહેરાતો નો પણ સમાવેશ થતો હતી. જેમાં બે જાહેરાત ખોવાયેલી વસ્તુઓ વિશે અને એક કેટલીક મિલ્કતની વેચાણ વિશેની હતી.ફર્દુનજીએ તેમના સપ્તાહિકનું માસિક લવાજમ ₹2/- બે રૂપિયા રાખ્યું હતું. આ જાહેરાતનાં થોડા દિવસોમાં જ 145 નકલનો ઓર્ડર નોંધાઈ ગયો હતો.અને આમ ફર્દુનજી મર્ઝ્બાનનું સપનું સાકાર થયું હતું.
મુંબઈ સમાચાર અખબાર અમુક શૈલી માટે પહેલેથી જાણીતું છે.શરૂઆતથી જ સંપાદકીય નીતિ નિષ્પક્ષ અને પ્રામાણિક રીતે ઘટનાઓની નિરપેક્ષપણે જાણ કરવાની હતી અને સમાચાર, સંયમ અને મંતવ્યોની સ્વતંત્રતાને સનસનાટીભર્યા નં બનાવવાની હતી જે હજુ આજે પણ જળવાઈ રહી. બીજું એ કે અસંખ્ય નાના જાહેરખબર કર્તાઓ ને તેમના ઉત્પાદનોની પ્રથમ પૈજ પર જાહેરાત કરવાની મંજૂરી આપવાની નીતિ આ અખબાર ધરાવે છે.આ ઉપરાંત આ અખબાર ..’મરણ નોંધ ‘માટે કોઈ પણ પ્રકારનો ચાર્જ લેતું નાં હોય તે સૌથી વધુ મરણનોંધ છાપતા અખબાર તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ અખબાર કમાણી કરવા માટે.. સ્વાસ્થ્યને હાનિકારક એવી કોઈ જ જાહેરખબરો છાપતા નથી.
મુંબઈ સમાચાર પહેલેથી ‘દુઃખ ભજન ‘ રહ્યું છે. સો – સવાસો વર્ષ પહેલા જયારે બ્લુચીસ્તાનમાં ( બ્લુચીસ્તાન ભારત નો ભાગ હતો )ભૂકંપ આવ્યો હતો ત્યારે લોકોની સહાય માટે વાચકો સમક્ષ મદદની અપીલ કરી હતી અને લોકો એ.. મન મૂકી ને મદદ કરી હતી. આ પછી લાતુર ધરતીકંપ , કોયના ધરતીકંપ તેમજ દેશ માં જ્યાં દુષ્કાળ, પુર, જેવી કુદરતી આફતો આવી હોય એ વખતે મુંબઈ સમાચાર અખબાર.. હંમેશા તેના વ્હારે આવ્યું છે. અરે… મોરબીમાં મચ્છુ બંધ તૂટ્યો ત્યારે.. મુંબઈ સમાચાર ની એક અપીલ થી જ.. મદદ માટે લાંબી કતારો લાગી ગઈ હતી. એ વખતે તંત્રી જેહાન દારૂવાલાની કેબીન માં રૂપિજીવીનીઓ પણ પોતાનો ફાળો અંગત રીતે આપી ગઇ હતી.જે આ અખબારની વિશ્વસનીયતા અને કર્તવ્ય નિષ્ઠા નાં દર્શન કરાવતી હતી.
આ અખબાર પ્રજાની મુશ્કેલીઓ દુર કરવા હંમેશા અગ્રેસર રહેલું જોવા મળે છે. જેમાં.. યુવતીઓનાં લગ્ન પૈસાનાં અભાવે અટકી પડ્યા હોય, કોઈ ને કિડની માટે મદદ જોઈતી હોય એવા અનેક ઉદાહરણો જોવા મળે છે કે જેમાં આ મુંબઈ સમાચાર.. તેમની મદદે આવ્યું હોય.
મુંબઈ સમાચાર દસેક વર્ષ સુધી સાપ્તાહિક તરીકે પ્રસિદ્ધ થતું રહ્યું હતું. આ પછી 3જી, જાન્યુઆરી,1832થી આ સાપ્તાહિક અખબાર દૈનિક અખબાર બન્યું. પણ.. દૈનિક તરીકે ચલાવવું આકરું પડતા 1833 થી માત્ર રવિવાર અને બુધવાર એમ સપ્તાહમાં બે જ દિવસ બહાર પાડવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો…જે છેક 1855 સુધી ચાલ્યો.આ દરમ્યાન અને પછી માલિકો બદલાતા રહ્યા.
1લી, ફેબ્રુઆરી,1933 નાં દિવસે મંચેરજી અને તેમૂરસ કામ એ મુંબઈ સમાચાર નો વહીવટ હાથમા લીધો. સોરાબજી પાલનજી કાપડિયા તે વખતે મેનેજર તથા તંત્રી એમ ડબલ રોલ નિભાવતા હતા.1921થી 1961 સુધી એટલે કે 40 વર્ષ આ જવાબદારી સાંભળી હતી. કામા એ વહીવટ સંભાળ્યા નાં પ્રથમ દિવસે જ તેમને..સ્ટાફની હડતાલ નો પ્રશ્ન ઉકેલવાનો આવ્યો હતો. જેમને ઘણા મહિનાઓથી પગાર ચૂકવાયો ના હતો.એ વખતે મંચેરજીએ મુત્સદી વેપારી તરીકે વાત કરી ને સમાધાન કર્યું અને પેપરને ચાલુ રાખ્યું હતું.
એ વખતે ‘મુંબઈ સમાચાર’ મેડોઝ સ્ટ્રીટમાં ‘હરિ બિલ્ડીંગ ‘માં થી છપાઈ ને પ્રસિદ્ધ થતું હતું.હવે ઘટના એવી બની કે અહીં આ મકાનનું ભાડુ આપવાનું ચડી ગયું હોય.. મકાન માલિકે અદાલત દ્વારા મકાન પર ટાંચ મરાવી અને દરવાજે તાળા લગાવ્યા! મંચેરજી કામા એ મકાનમાલિક બંસીલાલ સાથે વાટા ઘાટો કરી અને પ્રશ્ન જેમ તેમ ઉકેલ્યો તો ખરો પણ તેમનું દિલ આ જગ્યા પર થી ઉઠી ગયું.
1935 માં “રેડ હાઉસ ” ખાતે આવેલા મકાન માં કોઈ શુભ ચોઘડિયા માં મુંબઈ સમાચારે સ્થળાંતર કર્યું અને દિવસો બદલાઈ ગયા. રેડ હાઉસ માં આવ્યા બાદ ‘મુંબઈ સમાચાર ‘ નો સુવર્ણ કાળ શરુ થયો.
1963 માં ફરી કોઈની નજર લાગી ગઇ. 9મી મે,1963 નાં રોજ થી લઈને પુરા 78દિવસ કર્મચારીઓ ની હડતાલ રહી. આખરે સમાધાન થયું. પણ આ કડવા અનુભવ પર થી સંચાલકો એ બહુ કડક નિર્ણય લીધો કે મુંબઈ સમાચાર માં ક્યારેય ‘ યુનિયન ‘ નહિ બને એટલુંજ નહીં પણ આ શબ્દ ઉચ્ચારવો પણ નહીં. સંચાલકોએ હૈયા ધારણા આપતાં કહ્યું કે અમે પત્રકારો માટે નિમાયેલા પંચ તરફથી જે પણ ભલામણ આવશે તેનો અમલ કરીશું. પછી યુનિયનની શી જરૂર છે? આમ રેડહાઉસ માં અખબાર માટે કામ કરતા કર્મચારી અને તેના માલિક કે જેઓને ‘શેઠ ‘ કહેવામાં આવે છે તે વચ્ચે પારિવારિક જેવા સબંધો રહ્યા છે. સુખ – દુઃખ કે અપાહીજતા નાં પ્રસંગે અખબાર અને તેના માલિકો તેમની પડખે રહ્યા છે.
મુંબઈ સમાચારમાં થોડા ઘણા સુધારા વધારા 1995 થી શરુ કરવામાં આવેલા જોવા મળે છે. જેની શરૂઆત તંત્રી વિભાગથી થઇ.1995માં ગુજરાતનાં ગિરીશ ત્રિવેદીને મુંબઈ લાવી ને નિવાસી તંત્રીનું પદ સોંપ્યું. મુંબઈ સમાચાર નાં 200 વર્ષ નાં ઇતિહાસ માં માત્ર બે વખત જ બિન પારસી વ્યક્તિ નાં હાથ માં તેનું સુકાન સોંપાયેલું જોવા મળે છે. જો કે હાલ તંત્રી પદે શ્રી નિલેશ દવે કાર્યભાર સાંભળી રહ્યા છે.સૌ પ્રથમ 1841 માં પીરોજશા મહેરજી અને તેમના ભત્રીજાઓ પાસે મુંબઈ સમાચારની માલિકી હતી તે સમયગાળા દરમ્યાન જનાર્દન વાસુદેવ અને વિનાયક વાસુદેવ આ બન્ને મારાઠીભાષી ભાઈઓ એ બહુ થોડા સમય માટે તંત્રી પદ સાંભળ્યું હતું.આ પછી જનાર્દન વાસુદેવ મુંબઈ સુપ્રીમ કોર્ટનાં પહેલા વહેલા ભારતીય જજ તરીકે નિમાયા હતા. અને આ પછી 1995 માં ગુજરાતી શ્રી ગિરીશ ત્રિવેદીએ..નિવાસી તંત્રી તરીકે ની જવાબદારી સાંભળી હતી.મુંબઈ સમાચારની છાપ બદલવાનો યશ મૂળ ભાવનગરનાં એવા શ્રી ગીરીશભાઈ ત્રિવેદી ને જાય છે.
આઝાદીની લડત વખતે મુંબઈ સમાચાર… ગાંધીજીની સાથે રહ્યું હતું. ગાંધીજીની દરેક મિટિંગનું કવરેજ કરવા બરજોર પાવરી ખાસ જતા અને તેમણે ટપકાવેલી નોંધ ગાંધીજી વાંચી જાય એટલુંજ નહીં જ્યાં સુધારા વધારા કરવા જેવું લાગે ત્યાં સુધારા કરાવે અને પછી બીજા દિવસે એ મિટિંગ નો પુરે પૂરો રિપોર્ટ છપાતો.. આ એ અખબાર છે કે જેણે જુના જમાના માં એકલે હાથે રૂઢિચુસ્ત દાઉદી વ્હોરા અને પારસી પંચાયતની દાદાગીરી સામે લડત ઉપાડવાની હિંમત કરેલી.
મુંબઈ સમાચાર એ એક એવું અખબાર છે કે જે… પરંપરાઓ ને સાંચવી ને… આધુનિકતા સાથે તાલ મિલાવે છે.મુંબઈ સમાચારની દૈનિક પ્રિન્ટ ચાર રંગો માં પ્રસિદ્ધ થાય છે. જે ક્લાત્મક સુવિધાઓને સમાવિષ્ટ કરી ને સંપૂર્ણ રંગીન હાઈ સ્પીડ ઓફસેટ પ્રેસપર તૈયાર થાય છે.
ગુજરાતી ભાષા નાં સૌપ્રથમ અખબાર તરીકે નું ઐતિહાસિક ગૌરવ ધરાવતા “મુંબઈ સમાચાર ” ની દ્વિ શતાબ્દી મહોત્સવની ઉજવણી માં ભારત નાં વડાપ્રધાન શ્રી નરેન્દ્ર મોદીએ 14મી જૂનના રોજ ભાગ લીધો હતો અને આ ગૌરવ ને વધવ્યું હતું. આ અખબારનાં 200વર્ષ પુરા થવાના પ્રસંગની યાદમાં એક ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી.
આજે આપણે… મુંબઈ સમાચારની દ્વિ શતાબ્દીનાં ઉત્સવને મનભરી ને માણીયે. આ પછી આપણે ગુજરાતી અખબાર નાં ઇતિહાસ અને અને તેના રોમાંચક પ્રસંગો ને માણીશું. આજેવિદેશો માં પણ ગુજરાતી ભાષામાં અનેક અખબારો પ્રસિદ્ધ થાય છે અને હોંશે હોંશે વંચાય છે.ગુજરાતી ભાષાને જીવંત રાખવાનું કામ આ ગુજરાતી અખબારો કરી રહ્યા છે.
ફરી.. મુંબઈ સમાચાર ની દ્વિ શતાબ્દી ઉત્સવ પ્રસંગે તેમને ખુબ ખુબ શુભેચ્છાઓ.